Aangepaste en geactualiseerde versie van het artikel verschenen in de Nieuwsbrief van het Nederlands Byron Genootschap, november 2025, p. 14-17.

 

De in 1973 geboren Amerikaans-Canadese Rufus Wainwright is vooral bekend geworden als singer-songwriter. Als zodanig trad hij in de voetsporen van zijn ouders, Kate McGarrigle en Loudon Wainwright III. Naast hun folksongs vormde ook de klassieke muziek een belangrijke factor in zijn muzikale ontwikkeling: het beluisteren van het requiem van Verdi in zijn tienerjaren was voor hem een openbaring en leidde tot een grote belangstelling voor opera. In zijn popsongs is de invloed daarvan ook duidelijk waarneembaar, zodat ze door recensenten ook wel als popera worden omschreven. De laatste decennia heeft hij zich bovendien ook zelf aan het componeren van opera’s gewaagd: in 2009 ging zijn opera Prima Donna in première, in 2018 gevolgd door Hadrian.

In de aanloop naar de tweehonderdste verjaardag van het uitroepen van de Griekse onafhankelijkheid in 1821 vroeg de nationale opera van Athene aan Wainwright om een stuk over de Griekse Revolutie te schrijven. Aanvankelijk wilde hij daarvoor onder meer dagboekteksten van Syrische vluchtelingen op Lesbos gebruiken, maar een vriend maakte hem attent op de rol van Byron in de Griekse onafhankelijkheidsstrijd, zodat hij zich in diens gedichten ging verdiepen. In het bijzonder Darkness maakte grote indruk op hem. Het stuk over de Griekse Revolutie is er niet gekomen, maar Byrons gedicht zou hem niet meer loslaten.

De al langer door hem gekoesterde wens om ook zelf een requiem te schrijven kon hij tijdens de coronapandemie verwezenlijken dankzij opdrachten van Radio France, The Royal Ballet London, The Los Angeles Master Chorale, het Palau de la Música Catalana Barcelona en het Barcelona Symphony Orchestra, het RTÉ National Symphony Orchestra (sinds 2022 het National Symphony Orchestra Ireland), het Helsinki Philharmonic Orchestra en het Helsinki Festival en het Nederlands Philharmonisch Orkest. Door de Covid-lockdowns was het normale leven abrupt tot stilstand gekomen, wat voor Wainwright reden was zijn requiem te omschrijven als een ‘Requiem for human contact, solidarity and the human voice that have all become dangerous and contagious.’ Na voltooiing van zijn requiem realiseerde hij zich bovendien dat zijn compositie eigenlijk ook betrekking had op de dood van de American Dream: ‘What we're experiencing right now politically in the U.S., and subsequently then in the world… it's just this collapse of what America was. And look, I'm not even sure if it will be horrific or amazing. I mean, at this point, it's just so crazy, the whole thing. But it is, nonetheless, the death of the world that we lived in previously.’

Zoals Britten in zijn War Requiem de tekst van de rooms-katholieke dodenmis had afgewisseld met oorlogsgedichten van Wilfred Owen, wilde ook Wainwright in zijn requiem de oude Latijnse tekst combineren met iets actueels. De keuze voor Darkness was toen snel gemaakt: ‘It’s incredibly bleak. I don’t know if we live in the bleakest of times necessarily but with the environmental situation that’s unfolding quicker than we all thought, its imagery and its ideas and its fears are things all of us can relate to.’ Dat er tijdens het componeren ook grote natuurbranden woedden in de omgeving van zijn woonplaats Los Angeles, maakte Byrons gedicht voor hem extra actueel: ‘It's an apocalyptic vision that he had. … Unfortunately, at our time now, I think we're faced with a more realistic darkness situation. I think a lot of the things that Byron is referencing are things that we're actually going to have to face.’

Het resultaat van de combinatie van deze twee totaal verschillende bronteksten was een ongeveer 75 minuten durend Dream Requiem voor groot symfonieorkest, koor, kinderkoor, sopraan en verteller, opgedragen aan Verdi en Puccini. De opdracht aan Verdi is begrijpelijk, gezien zijn levenslange fascinatie voor diens requiem. Puccini heeft weliswaar een (weinig bekend) requiem geschreven, maar de opdracht geldt hier niet de componist, maar Wainwrights in 2020 onder tragische omstandigheden gestorven gelijknamige hond; de ontroerende hondenpassage in Darkness vormde daarvoor mede zijn inspiratiebron: ‘the passage I believe is the most touching is when the faithful dog who would not assail its dead master dies’.

Britten gebruikte negen gedichten van Owen, die hij tussen de verschillende delen van het requiem liet zingen door tenor en bariton, maar Wainwright koos ervoor om Darkness te laten declameren door een verteller, omdat naar zijn smaak het Engels verschrikkelijk klinkt als het op een operamanier wordt gezongen. Bij een dergelijke werkwijze bestaat het risico dat gedicht en requiem min of meer los van elkaar komen te staan, maar hij heeft dat knap weten te vermijden door gedicht en requiem zo met elkaar te verweven dat de luisteraar toch een eenheid ervaart. Gezien zijn fascinatie voor Verdi’s requiem lag misschien ook het gevaar op de loer dat hij zich te veel door diens verklanking zou laten beïnvloeden, maar die verleiding heeft hij gelukkig weten te weerstaan. Dit heeft geresulteerd in een alleszins geslaagde en toegankelijke compositie, geschreven in een geheel eigen, grotendeels neoromantische stijl.

De compositie

Het Dream Requiem opent met de eerste regel van Darkness ‘I had a dream, which was not all a dream’, waarna de harp inzet met wat aarzelende akkoorden, waartussen geleidelijk enige samenhang ontstaat. Na een klagelijke melodie van de houtblazers zetten de strijkers een zich steeds herhalend motief van vier dalende akkoorden in, dat de door de verteller gedeclameerde regels 1-21 van Byrons gedicht begeleidt; verschillende instrumentale effecten zorgen er daarbij voor dat de sfeer steeds onheilspellender wordt. Deze passage gaat naadloos over in de door het koor en de sopraan gezongen bede om eeuwige rust (Requiem aeternam) en eeuwig licht (Lux perpetua), culminerend in de bede om erbarmen (Kyrie eleison).

Het hierop volgende Dies irae (dag van toorn) telt in de oorspronkelijke rooms-katholieke dodenmis negentien drieregelige strofen, waarin de angst voor de dag des oordeels wordt verwoord en om redding wordt gesmeekt. De dramatische mogelijkheden van deze tekst maakten dat componisten als Berlioz, Verdi en Britten dit stuk in een variërend aantal sterk van karakter verschillende delen splitsten. Ook Wainwright deed dit en kwam daarbij tot vijf naar de beginwoorden van de strofen getitelde sequenties: Dies irae (strofen 1-3), Mors stupebit (strofen 4-7), Rex tremendae (strofen 8-11), Ingemisco (strofen 12-15) en Confutatis maledictis (strofen 16-19).

De eerste sequentie begint met een dwingend slagwerkritme, dat de basis vormt voor de koorzang en waaraan koper en striemende strijkersakkoorden à la Stravinskys Sacre de nodige dreiging toevoegen. Aansluitend declameert de verteller regels 22-26 van Darkness, opnieuw begeleid door de vier dalende akkoorden van de strijkers. Deze passage gaat bijna ongemerkt over in het Mors stupebit, dat door zijn hakkelende karakter vooral de onzekerheid over de uitkomst van het oordeel tot uitdrukking brengt.

In tegenstelling tot Berlioz en Verdi, die in hun Rex tremendae vooral het vreeswekkende aspect van de dag des oordeels tot uitgangspunt namen, koos Wainwright voor een andere benadering: voorafgegaan door een klagelijke melodie van de althobo smeekt het koor om redding. Diezelfde sfeer is ook aanwezig in het door de sopraan gezongen lyrische Ingemisco.

De laatste sequentie vormt het indrukwekkende hoogtepunt van het Dies irae, niet alleen muzikaal, maar ook door de manier waarop Wainwright requiemtekst en Byrons gedicht met elkaar heeft vervlochten: na het door het koor hakkelend gezongen Confutatis maledictis declameert de verteller in hoog tempo de Engelse vertaling van alle strofen van het Dies irae, daarbij begeleid door een steeds indringender spelend orkest, terwijl het koor op de achtergrond het Confutatis herhaalt. Het afsluitende Amen gaat direct over in regels 27-54 van Darkness, orkestraal ondersteund door een variatie op de eerdere begeleiding en enige de dichtregels illustrerende klanken. Vanaf regel 39 is ook het koor weer te horen met de bede om eeuwige rust en eeuwig licht. De door een spaarzaam geïnstrumenteerd orkest begeleide hondenpassage (regels 47-54) vormt de afsluiting van dit deel.

Het Offertorium vormt hierna een instrumentaal rustpunt met een ingetogen altvioolsolo. Het daarop volgende Sanctus ademt na alle angst voor de dag des oordeels een totaal andere sfeer met syncopische ritmes en een swingende trombone. Hiervoor gebruikte Wainwright een eerder geschreven popsong waarvan hij lang niet wist hoe deze te gebruiken. Het orkest mag dan even op adem komen tijdens het Agnus Dei, dat a capella wordt gezongen door de sopraan, het koor en kinderkoor. Hiervoor bewerkte Wainwright het gelijknamige openingsnummer van zijn album Want Two uit 2004 tot een meerstemmige koorzang.

Ingeleid door een koperkoraal vraagt het koor vervolgens opnieuw om het eeuwige licht en de eeuwige rust, waarna de volledige tekst van Darkness ten gehore wordt gebracht, afgewisseld door en vermengd met het om redding smekende (Libera me) koor. De verteller begint met het reciteren van regels 1-54, aanvankelijk solo en vanaf regel 10 begeleid door het orkest, dat opnieuw de introductie en het repeterende motief van de vier dalende akkoorden speelt. Dit motief begeleidt ook het door het koor direct hierop aansluitende monotoon gezongen Libera me. Na deze onderbreking hervat de verteller de declamatie, maar deze wordt in regel 69 opnieuw onderbroken door het Libera me, gezongen door het koor en de daarboven uitstijgende sopraan. Vervolgens neemt de verteller weer het woord met regels 69-77, waarna koor en sopraan opnieuw het Libera me zingen. Na de laatste klanken van het koor declameert de verteller de laatste vijf regels van Darkness, slechts begeleid door enkele akkoorden van het orkest. Als de verteller is uitgesproken klinken buisklokken en dissonanten, waarop de pauken een monotoon ritme inzetten dat hoorbaar blijft tijdens het door een kinderkoor gezongen In paradisum. Afgezien van de pauken is ook een viertal strijkers hoorbaar ‘and they sound like fiddlers. And that goes back to my folk upbringing, where folk music does have that just eternal reel that humanity revolves around, and just keeps going no matter what.’ Met een laatste akkoord sterft de muziek bijna onmerkbaar weg door het effect van op de kam van de celli geplaatste stemvorken.

Uitvoeringen

Het Dream Requiem ging met groot succes in première op 14 juni 2024 in het Parijse Maison de la Radio et de la Musique, waarbij Meryl Streep optrad als verteller. De verdere uitvoerenden waren koor en orkest van Radio France onder leiding van Mikko Franck en de sopraan Anna Prohaska. De registratie van dit concert is nog tot 13 juni 2028 te zien op Arte tv. Begin 2025 werd de opname van dit concert ook op cd uitgebracht op het label Warner Classics.

De volgende uitvoering vond plaats op 25 januari 2025 in het Palau de la Música Catalana van Barcelona. Als verteller was Sharon Stone geëngageerd, maar omdat natuurbranden opnieuw haar woonplaats Los Angeles teisterden, voelde zij zich genoodzaakt af te zeggen. Wainwright zag zich daarom genoopt om zelf als verteller op te treden, wat hij met gemengde gevoelens deed: ‘I am deeply saddened that Sharon cannot come to Barcelona to narrate Dream Requiem, which is about exactly what my fellow citizens of Los Angeles are experiencing right now: environmental disasters and ecological collapse. I hope she and her family are safe. We all need to come together during these challenging times, and Spain has also suffered from wildfires and other catastrophes in the past. At the same time, I’m thrilled to have the opportunity to step in as narrator and, as the composer, to perform my own work.’ Deze toch al emotionele stemming werd nog intenser doordat ook het huis van de dirigent, Ludovic Morlot, kort tevoren aan het vuur ten prooi was gevallen; als gevolg van dit alles stroomden Wainwright tijdens zijn voordracht de tranen over de wangen.

Op 4 mei 2025 vond de Amerikaanse première plaats in Wainwrights thuishaven Los Angeles met Jane Fonda als verteller. Geïnspireerd door het in de Walt Disney Concert Hall aanwezige imposante orgel, voegde hij ook nog een orgelpartij toe aan de partituur. De uitvoering maakte zo’n diepe indruk op het publiek, dat het geruime tijd duurde voordat het applaus losbarstte: ‘The ten seconds of silence once the last note disappeared into the universe before the audience started applauding was maybe the most intense thing I have ever experienced.’

Anderhalve maand later was het de beurt aan Nederland, waar het op 20 juni 2025 werd uitgevoerd in het Amsterdamse Concertgebouw door het Nederlands Philharmonisch Orkest, het Toonkunstkoor Amsterdam, het Studentenkoor Amsterdam, het Nieuw Amsterdams Jeugdkoor en de sopraan Caitlin Gotimer onder leiding van André de Ridder. Carice van Houten trad op als verteller en zij vervulde die rol met verve. Requiemtekst en Byrons gedicht werden in het Engels en Nederlands boventiteld. Het programmaboekje vermeldt als vertaler Jurjen Stekelenburg, maar de daarin opgenomen Nederlandse tekst van Darkness blijkt volledig overeen te komen met de op internet te vinden vertaling van Jules Grandgagnage.

Op 22 en 23 augustus vond de Duitse première plaats in de Elbphilharmonie te Hamburg onder leiding van Lucie Leguay, die leiding gaf aan de Symphoniker Hamburg, het Carl-Philipp-Emanuel-Bach-Chor Hamburg (versterkt door een aantal leden van het Toonkunstkoor Amsterdam), het Knabenchor Hannover en de sopraan Mandy Fredrich. Als verteller trad de Franse actrice Isabelle Huppert op, die voor haar voordracht van Darkness merkwaardig genoeg gebruik maakte van de in 1830 gepubliceerde Franse prozavertaling van Paulin Paris (1800-1881); voor de Duitse boventiteling werd de door Fritz Lemmermayer (1857–1932) gemaakte vertaling gebruikt.

De Griekse première van het Dream Requiem zal plaatsvinden op 22 maart 2026 tijdens het Megaron Spring Festival in Athene. Mikko Franck dirigeert dan het (Ierse) RTÉ National Symphony Orchestra and Chorus met medewerking van de sopraan Caitlin Gotimer en de Franse actrice Chiara Mastroianni als verteller.

Op 18 augustus 2026 zal het Dream Requiem tijdens het Helsinki Festival ten gehore worden gebracht door het Helsinki Philharmonic Orchestra , de sopraan Anna Prohaska, en het Key Ensemble choir onder leiding van Dalia Stasevska met de Finse actrice Laura Birn als verteller.

Heel bijzonder belooft de uitvoering in Londen te worden (nog geen datum bekend), omdat daarbij ook een ballet te zien zal zijn. Het is te hopen dat het niet bij deze uitvoeringen blijft, want Wainwrights indrukwekkende Dream Requiem verdient zeker een eigen plaats tussen zijn grote voorbeelden.

 

 

E-mail: marinus_christ at hotmail.com